Ministarstvo finansija i trezora BiH ponovo je 4.novembra uputilo Nacrt sporazuma o instrumentu između EU i BiH na konsultacije, čime je nakon višemjesečnog zastoja postupak vraćen u proceduru. Nacrt je prvi put poslan u proceduru u maju, a novu verziju javnosti je predstavilo Ministarstvo na čijem je čelu ministar Srđan Amidžić. Informaciju je objavio Raport.
Za Bosnu i Hercegovinu usvajanje ovog sporazuma predstavlja osnovni uvjet za povlačenje prvih sredstava iz evropskog Instrumenta za reforme i rast. Proces je ponovo pokrenut dan nakon što je Evropska komisija objavila izvještaj o BiH, dok je povratku dokumenta u proceduru prethodila i izmjena njegovih ključnih tehničkih priloga.
Evropska komisija je u oktobru izmijenila priloge koji se odnose na isplate i garancije. Zbog toga su domaće institucije morale ponovo pokrenuti postupak, koji je već bio usporen višemjesečnim kašnjenjem. Istovremeno, zvanični podaci pokazuju da su političke blokade i nepoštovanje rokova već imali finansijske posljedice.
Bosna i Hercegovina bila je posljednja država u regiji koja je predala svoju Reformsku agendu, nakon čega je Brisel prvobitnu finansijsku konstrukciju trajno umanjio za 10 posto. Od prvobitnih 1,085 milijarde eura tako je, zbog nemara političara, izgubljeno 108 miliona eura pomoći.
Na raspolaganju je sada 976,5 miliona evra, ali taj iznos, prema navodima iz teksta, postoji samo na papiru i 'visi o koncu.' Usvajanje Sporazuma i prateće Reformske agende najduže su usporavali politički predstavnici iz RS, prije svega ministri iz SNSD-a. Oni su, nakon dugotrajnih odlaganja i veta, privremeno omogućili slanje agende u Brisel, ali su se opstrukcije sporazuma nastavile. BiH je zbog toga i dalje jedina zemlja na Zapadnom Balkanu koja do danas nije dobila niti jedan euro iz Plana rasta.
Nova verzija dokumenta, pristigla na javne konsultacije iz Ministarstva finansija i trezora BiH, otvorila je i pitanje razloga zbog kojih se SNSD protivi povlačenju tog novca. U tekstu se navodi da mehanizmi predviđeni sporazumom uvode kontrole kakve nisu bile uobičajene kod dijela dosadašnjih inostranih kredita i pomoći, koji su se nerijetko usmjeravali u budžetsku potrošnju bez odgovarajućeg polaganja računa i nadzora.
Prema analizi teksta sporazuma, o čemu je Raport pisao još u maju ove godine, cijeli sistem zasnovan je na principu refundacije. To znači da domaće vlasti najprije vlastitim sredstvima moraju realizovati projekat ili reformsku mjeru i dovesti ih skoro do završetka, odnosno do samog kraja, a tek potom mogu od Evropske unije zatražiti novac.
Kontrola bi se provodila i na terenu. Sporazum evropskim revizorima, kao i inspektorima OLAF-a i EPPO-a, daje zakonsko pravo da u svakom trenutku uđu u institucije u BiH, provjere tokove novca i neposredno utvrde stanje. Ako ustanove sukob interesa, korupciju ili odstupanje od ciljeva, Brisel bi blokirao isplatu, dok bi troškovi već započetog projekta pali na domaće budžete.
U dokumentu se, prema navodima iz analize, nalazi i odredba koja direktno jača državu Bosnu i Hercegovinu, dok entitete stavlja u drugi plan. Evropska komisija bi za cjelokupan Plan rasta imala jednog sagovornika u BiH – državnog koordinatora, odnosno visoko rangiranog funkcionera centralne državne uprave koji bi dobio komandne ovlasti nad svim ministarstvima.
Novac iz Brisela isplaćivao bi se direktno u državni trezor BiH, a ne entitetima. Država bi istovremeno imala obavezu da formira krovni državni odbor za praćenje realizacije. Bh. pravosuđe i državne agencije morali bi neposredno, bez entitetskih filtera, sarađivati s evropskim tužiocima i istražiteljima.
Sporazum vraćen u proceduru nakon izvještaja Evropske komisije
U tekstu se ocjenjuje da je za politiku SNSD-a, koja godinama pokušava oslabiti državne institucije i finansijski i na druge načine ojačati RS, teško prihvatljiv dokument kojim se centralizuje kontrola nad milijardu eura. To se navodi kao razlog zbog kojeg je sporazum bio blokiran.
Ponovno stavljanje dokumenta u proceduru uslijedilo je 4.novembra, samo dan nakon objavljivanja izvještaja Evropske komisije o BiH. U tom izvještaju navedene su brojne nepovoljne statistike i ocjene stanja u zemlji.
Šef Delegacije EU u BiH Luigi Soreca izjavio je da je BiH praktično izgubila još jednu godinu na svom evropskom putu. Prema njegovim riječima, bez hitnih i konkretnih iskoraka koji bi osigurali zakonski osnov za provođenje Plana rasta, država do kraja ove godine rizikuje neizbježno i trajno gubljenje dodatnih 373,9 miliona evra.
Finansijski paket iz Plana rasta za BiH podijeljen je na približno 280 miliona eura bespovratne pomoći i 696 miliona eura povoljnih kredita. Predviđeno je da se taj novac koristi u više oblasti, počevši od zelene tranzicije i energetike.
U energetskom sektoru planirana je izgradnja vjetroelektrana i solarnih parkova, kao i modernizacija elektroenergetske mreže. Paket obuhvata i transportnu infrastrukturu, uključujući nastavak izgradnje dionica autoputa Koridor 5C, obnovu željeznica i uvođenje ekološki održivog transporta.
Novac je namijenjen i digitalnoj infrastrukturi: postavljanju optičkih mreža i uvođenju brze 5G mobilne mreže širom zemlje. Predviđeni su također komunalni projekti, među kojima su modernizacija vodovoda, izgradnja kolektora za prečišćavanje otpadnih voda i ekološko upravljanje otpadom.
Dio paketa odnosio bi se na podršku malim privatnim firmama i startupovima, reformu obrazovanja radi lakšeg zapošljavanja mladih, kao i uređenje pravosuđa i jačanje mehanizama za borbu protiv korupcije.
Ponovno pokretanje konsultacija predstavlja novi pokušaj da se sačuva mogućnost korištenja preostalih sredstava. Ipak, stvarni test, kako se navodi u tekstu, neće biti samo glasanje institucija o Sporazumu, nego i sposobnost sistema u BiH da predviđene reforme i projekte sprovede do kraja.