Kada se danas u Sarajevu vodi rasprava o državnoj budućnosti Bosne i Hercegovine, o centralnoj državi naspram entiteta, o autonomiji i prijetnjama secesijom iz Banje Luke, u političkim i publicističkim raspravama neprestano se pojavljuje ime Husein-kapetana Gradaščevića. Skoro dva stoljeća nakon njegovog neuspjelog ustanka, „Zmaj od Bosne“ služi kao historijska referentna figura za pitanje da li i kako se bosanska samostalnost može odbraniti od vanjske centralne vlasti. 12. septembar, dan kada je Gradaščević 1831. godine u sarajevskoj Carevoj džamiji proglasio autonomiju Bosne, u bošnjačkim medijima redovno se stavlja u isti red sa 29. Februarom /1. Martom 1992. godine, datumu referenduma o nezavisnosti. Upravo se u toj paraleli pokazuje koliko je sjećanje na Gradaščevića do danas živo, ali i podložno instrumentalizaciji, kako njegove ličnosti tako i narativa.
Ali baš zato što je njegova ličnost toliko opterećena savremenim značenjima, vrijedi je sagledati bez idealizacije: ko je zaista bio Husein-kapetan Gradaščević, šta je njegov ustanak 1831/32. htio postići, trajnu autonomiju Bosne unutar Osmanskog carstva, ili prije svega očuvanje privilegija bosanskih kapetana i ajana? I kako se objašnjava do danas prisutna konkurencija između ova dva tumačenja?
Husein Gradaščević rođen je 31. augusta 1802. godine u Gradačcu, u porodici koja je nasljedno obavljala dužnost kapetana i posjedovala znatna imanja, uključujući Gradačac, Gračanicu i Brčko. U devetnaestoj godini preuzeo je kapetanstvo nakon smrti svog brata Murat-kapetana. Tokom rusko-turskog rata 1828/29. istakao se, nakon čega mu je bosanski namjesnik povjerio mobilizaciju vojske između Drine i Vrbasa. Do 1830. godine postao je neformalni glasnogovornik svih osmanskih kapetana u Bosni.
Krajem 1830. Gradaščević je pozvao bosanske ajane na prvi sastanak u Gradačac, a u januaru/februaru 1831. uslijedio je drugi, šire zasnovan sastanak u Tuzli. Odatle je upućen poziv na oružani otpor. U martu 1831. Gradaščević je s vojskom krenuo prema Travniku, sjedištu bosanskog pašaluka, i porazio trupe osmanskog namjesnika. U julu iste godine njegova vojska je kod Štimlja na Kosovu izvojevala pobjedu nad trupama samog velikog vezira, što je predstavljalo vojni vrhunac pokreta. 12. septembra 1831. sljedbenici su ga u Sarajevu zvanično proglasili vezirom. Ustanak je, međutim, ubrzo počeo slabiti: već 1832. godine Gradaščevićeva vojska pretrpjela je poraz, nakon čega je on u maju te godine morao pobjeći u Habsburšku Monarhiju, gdje su mu austrijske vlasti oduzele imovinu i slobodu kretanja. Otpor pojedinih kapetana potrajao je još izvjesno vrijeme, medjutim do 1835. godine sve su kapetanije konačno ukinute, čime je pokret definitivno ugušen. Gradaščević je umro 17. augusta 1834. u Istanbulu, zvanično od kolere, prema drugim izvorima otrovan, i ukopan je na groblju Ejup.
Povod ustanka bile su reforme sultana Mahmuda II., usmjerene ka centralizaciji carstva: ukidanje janjičara, slabljenje starih feudalnih privilegija, te ustupanje teritorija iza Drine autonomnoj Kneževini Srbiji pod Milošem Obrenovićem. Bosanski feudalci su na sastanku u Tuzli, između ostalog, tražili poništenje privilegija datih Srbiji, odustajanje od uvođenja nove regularne vojske (nizam-i džedid), ukidanje centralno postavljanog namjesništva i uvođenje autonomne uprave na čelu s „domaćim čovjekom“, uz plaćanje godišnjeg tributa Porti od 4.000 kesa. U jednom dokumentu iz maja 1831. Gradaščević se potpisao kao „od naroda izabrani serasker (vojni zapovjednik) Bosne“, što upućuje na to da je polagao pravo i na vojnu i na civilnu vlast.
Upravo ovdje počinje centralno historiografsko sporno pitanje, ključno za naučno-historijsko istrazivanje. Sarajevski historičar Sedad Bešlija opisuje stanje istraživanja tako da se tumačenja Gradaščevićevih motiva oduvijek kreću između dva pola: jedni u njegovom djelovanju vide prvenstveno otpor vladajućeg sloja reformama koje su ugrožavale njihove nasljeđene privilegije, dok drugi njegovu pobunu tumače više u smislu etno-nacionalnog, odnosno protonacionalnog bosanskog pokreta. Bešlija ukazuje i na osnovni metodološki problem, nedostatak uvida u izvornu osmansku građu doveo je do toga da se o Gradaščeviću stvorila više mitologizirana nego izvorno-kritički utemeljena slika.
Tezu o autonomiji zastupa, na primjer, sarajevski historičar Muhamed Nametak, koji ustanak shvata kao de facto i de jure vođenu borbu za interese Bosne i Hercegovine, koja je pod tadašnjim okolnostima nužno morala poprimiti oblik težnje za autonomijom. Ovo historijski obrazlaže dubokom krizom Osmanskog carstva tih godina, raspadom timarskog sistema i sve jačim pritiskom na granicama carstva.
Nasuprot tome stoji kritičnije tumačenje, kakvo se već nalazi kod historičara Hamdije Kreševljakovića (1932), a koje se ponovno javlja u novijoj publicistici. Ovo tumačenje naglašava da je pokret bio „uglavnom staleški“, odnosno da su ga u osnovi vodili ekonomski i statusni interesi feudalne vlastele, dok je islamska retorika, poziv na odbranu vjere pred reformama koje su dolazile iz Carigrada, služila prije svega kao sredstvo mobilizacije i legitimacije, a ne kao stvarni pokretački motiv pobune. Sve i u slučaju uspjeha, autonomija bi se teško dugoročno održala zbog rivaliteta i otpornosti moćnog feudalnog sloja. I sačuvana korespondencija Gradaščevića s centralnom vlašću, u kojoj on ponavlja da će se, ukoliko mu se potvrdi namjesništvo, „predano zalagati za interese osmanske države“, pristalice ove linije tumačenja u tome vide dokaz da Gradaščeviću nije bilo stalo do odvajanja Bosne od Osmanskog carstva. Njemu je, prema ovom tumačenju, prije svega bilo stalo do obnove starog poretka, poretka koji je bosanskoj vlasteli i ajanima osiguravao njihove privilegije. Drugim riječima, nije riječ o protonacionalnom projektu autonomije u modernom smislu, već o borbi za očuvanje regionalnih povlastica kapetana.
Najpoštenija sinteza stanja istraživanja stoga glasi, da ova dva tumačenja se ne moraju nužno isključivati. Zahtjev za domaćom upravom i poreznom autonomijom istovremeno je služio ekonomskim i statusnim interesima bosanskog feudalnog sloja i izražavao osjećaj kolektivne bosanske zapostavljenosti od strane centralne vlasti. Takva dvojnost nije neobična za predmoderne staleške pokrete u prelomnim vremenima. Tek se naknadno, iz perspektive kasnijeg nacionalnog izgrađivanja, ona razrješava u korist jednog ili drugog tumačenja.
Nezavisno od pitanja motiva, Gradaščević je najkasnije u 20. stoljeću postao centralna identifikacijska figura bošnjačke izgradnje nacije. Prva veća historiografska obrada potiče od Safvet-bega Bašagića (1900), čije se gledište, zbog porodične svadje između kuća Bašagić i Gradaščević, ipak smatra donekle pristrasnim. Nešto kasnije, italijanski liječnik i hroničar Bartolomeo Kunibert u svojim djelima o Prvom srpskom ustanku daje znatno pozitivniju sliku Gradaščevića kao tragičnog heroja. Ta rana heroizacija nastavila se u bošnjačkoj književnosti i publicistici 19. i 20. stoljeća i sve više se stapala s patriotskim narativom.
U bošnjačkoj kulturi sjećanja Gradaščević danas figurira kao simbol samostalnog bosanskog političkog subjekta, koji je, kako to formuliše jedan savremeni komentator, prvi put od srednjovjekovnog kraljevstva ponovo iznio zahtjev da „Bosna kao politički entitet“ sama sobom upravlja, doduše još unutar osmanskog okvira i bez direktne veze s evropskim idejama nacionalne izgradnje. Karakteristično je pritom da je pokret u historiografiji kasnijeg 20. Stoljeća, prije svega u jugoslavenskoj eri, bio prilično marginaliziran, dok je od 1990-ih, u kontekstu izgradnje bosanskohercegovačke države, doživio znatnu rehabilitaciju. Naučne prekretnice tog ponovnog otkrivanja jesu poglavlje o Gradaščeviću u djelu Mustafe Imamovića „Historija Bošnjaka“ (1997), biografija koju je 2002. godine, povodom 200. godišnjice rođenja, objavio Husnija Kamberović, te studija Ahmeda S. Aličića o pokretu za autonomiju iz 1996. godine.
I konfesionalni i etnički sastav Gradaščevićevih pristalica ističe se u današnjoj recepciji. Prema izvještajima, u njegovim redovima borio se i znatan broj kršćana, što se u aktuelnim tumačenjima rado navodi kao dokaz nadkonfesionalnog, „cjelobosanskog“, a ne isključivo bošnjačko-muslimanskog karaktera pokreta. Tumačenje koje proizlazi manje iz savremenih izvora, a više iz potrebe za inkluzivnim osnivačkim narativom današnje Bosne i Hercegovine.
U današnjoj bosanskohercegovačkoj javnosti 12. septembar sve se više tretira kao svojevrstan neslužbeni datum bosanske državnosti i eksplicitno se istovremeno pominje sa referendumom o nezavisnosti iz 1992. godine. Ova veza nipošto nije politički neutralna. Ona služi prije svega konstruiranju kontinuiteta bosanske državnosti koji seže od srednjovjekovne banovine i kraljevine, preko osmanske epohe, do danas. Narativ koji, s obzirom na trajne rasprave o stabilnosti dejtonske države i povremene prijetnje secesijom iz Republike Srpske, očigledno ima prepoznatljivu savremenu političku funkciju.
Istovremeno, bosanski historičari sami upozoravaju na oprez pred ovim prisvajanjem. Izričito se kritikuje da se u široj javnosti o Gradaščeviću često govori neprecizno i mitologizirajuće, nerijetko od strane osoba bez temeljitog poznavanja izvora, te da je nužno jasno razdvojiti književno-legendarnu od izvorno-kritičke historijske slike ličnosti. Također se u aktuelnoj bosanskoj stručnoj publicistici nalazi teza da velika većina današnjih historičara zanemaruje dokumentovanu tendenciju očuvanja „starog poretka“ u korist nacionalno-romantične slike. Sukob između herojsko-nacionalnog i kritički-historijskog tumačenja, dakle, nikako nije okončan, već je dio žive, dijelom i samokritične rasprave o sjećanju unutar same Bosne i Hercegovine.
Husein-kapetan Gradaščević nije bio ni moderni nacionalista u smislu 19. stoljeća, niti puki čuvar feudalnih partikularnih interesa. Bio je oboje istovremeno, predstavnik prelaznog doba u kojem se staleški i protonacionalni motivi ne mogu jasno razdvojiti. Njegov ustanak 1831/32. konkretno je ciljao na dalekosežnu administrativnu i fiskalnu autonomiju Bosne pod domaćim vodstvom, potaknutu kako otporom bosanskog feudalnog sloja centralističkim reformama, tako i difuznim, ali djelotvornim osjećajem kolektivne bosanske samostalnosti.
To što je posmrtno postao centralna simbolička figura bošnjačkog i cjelobosanskog identiteta, na kraju govori manje o historijskim činjenicama 1831. godine, a više o potrebama sadašnjosti koja ga se sjeća, od jugoslovenske marginalizacije do današnje potrage za historijskom legitimacijom državne samostalnosti.
Naučna literatura
- Aličić, Ahmed S.: Pokret za autonomiju Bosne od 1831. do 1832. godine, Sarajevo: Orijentalni institut, 1996.
- Balić, Smail: „Gradaščević, Husein-kapetan“, u: Mathias Bernath / Felix von Schroeder (ur.), Biographisches Lexikon zur Geschichte Südosteuropas, sv. 2, München 1976, str. 78–80.
- Bašagić, Safvet-beg: Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine, 1900.
- Bešlija, Sedad: Beitrag zu 1831/32 als Wendepunkt der bosnischen Geschichte, in: ders. (Hrsg.), Prijelomne godine bosanskohercegovačke prošlosti, Zbornik radova I–II, Sarajevo: Univerzitet u Sarajevu – Institut za historiju, 2021.
- Imamović, Mustafa: Historija Bošnjaka, „Borba za autonomiju Bosne – Husein-kapetan Gradaščević“, Sarajevo: BZK Preporod, 1997.
- Kamberović, Husnija: Husein-kapetan Gradaščević (1802–1834): Biografija, Gradačac: BZK Preporod, 2002.
- Keßelring, Agilolf: Wegweiser zur Geschichte: Bosnien-Herzegowina, Paderborn: Ferdinand Schöningh, 2007.
- Kreševljaković, Hamdija: historijska analiza o Husein-kapetanu Gradaščeviću, 1932.
- Nametak, Muhamed: Bosanski trougao u crvenoj zvijezdi: Kulturni tokovi i izgradnja „socijalističkog društva“ u Bosni i Hercegovini od 1945. do 1952, Sarajevo: Univerzitet u Sarajevu – Institut za historiju, 2017.
