Oliver Jens Šmit, švicarski istoričar i profesor istorije Istočne Evrope na Univerzitetu u Beču, u razgovoru za švajcarski list Noje cirher cajtung (NZZ) analizira predstave o Balkanu, ističući razliku između činjenica i stereotipa. Šmit, koji je jedan od urednika obimnog „Priručnika za istoriju jugoistočne Evrope“, nedavno je objavio knjigu pod nazivom „Moskovski zapadni rivali – evropska istorija od Sjevernog rta do Crnog mora“.
Kada je upitan o napretku Balkana, s obzirom na to da se mnogi problemi iz 19. vijeka i dalje prepoznaju, poput klijentelizma i ekonomske zaostalosti, Šmit ističe da postoji napredak, ali se više odnosi na društvo nego na vlast. Kako prenosi Deutsche Welle, u posljednjih 35 godina došlo je do formiranja građanske srednje klase koja je međunarodno umrežena i manje povezana s lokalnim centrima moći, stvarajući tako novu "javnost".
Čvrsti savezi policije, službi, poslovnih elita i crkve
Šmit objašnjava da su poslije pada komunističkih režima, kao što su u Srbiji i Rumuniji, nastali čvrsti savezi između policije, bezbjednosnih službi, poslovnih elita i pravoslavne crkve, što otežava promjene. Protestni pokreti, kako navodi, moraju postati stranke da bi ostvarili političke promjene, ali često gube podršku kada postanu korumpirani.
Analizirajući proteste u Srbiji i demonstracije u Albaniji, ističe da se okuplja širok politički spektar, od proevropskih intelektualaca do nacionalista, koji su svi protiv vlasti, ali imaju različite vizije budućnosti. "Režim i represivni aparat su toliko jaki da protesti funkcionišu bez prepoznatljivih vođa, jer bi oni odmah bili uklonjeni," dodaje Šmit.
Prikrivanje socijalnih i ekonomskih problema nacionalizmom
Šmit se osvrće na etnički nacionalizam, koji je prisutan na Balkanu od 19. vijeka, ističući da mnoge države imaju "krhak nacionalni identitet", zbog čega nacionalizam često služi kao sredstvo za prikrivanje socijalnih i ekonomskih problema. "Snažne strukture koje se bave nacionalnim narativima razvile su se tokom proteklih dvjesto godina, posebno u institucijama poput Akademije nauka, pravoslavne crkve i vojske," naglašava on.
Šmit se također osvrće na istorijske promjene na Balkanu, napominjući da se region često pokreće kada dođe do promjena u sistemu velikih sila. "Najnepovoljnija situacija za regionalne vladare je kada postoji jedan hegemon, kao što je Evropska unija bila na početku ovog vijeka," objašnjava Šmit, dodajući da aktuelna geopolitička konkurencija daje prostor za manevrisanje.
Tito majstor balansiranja između Istoka i Zapada
Šmit potvrđuje da je Josip Broz Tito bio majstor balansiranja između Istoka i Zapada, slično kao i rumunski diktator Čaušesku. "Oba sistema su propala kada je nestao prostor za takvu politiku," ističe on.
Govoreći o današnjim geopolitčkim promjenama, Šmit ocjenjuje da političkim elitama na Balkanu više odgovara transakcioni pristup Sjedinjenih Država nego "moralizatorski pristup Evropske unije". Kritikuje i nedostatak postepenog modela pristupanja EU, što usporava evropske integracije.
Šmit se takođe osvrće na međunarodne protektorate, od Grčke do Bosne i Hercegovine i Kosova, ističući da takvi eksperimenti često imaju ograničen domet zbog problema u komunikaciji i različitih sistema vrijednosti, te da lokalni akteri često imaju jače adute.
Odakle potiče loš imidž Balkana?
Šmit objašnjava da loš imidž Balkana na Zapadu potiče još iz vremena Prvog balkanskog rata 1912. godine, kada je stvoren utisak o brutalnosti ratovanja. Ipak, naglašava da je između dva svjetska rata postojalo i drugačije viđenje Balkana, gdje su putnici dolazili da vide "autentični život".
Negativna slika Balkana ponovo se učvrstila tokom raspada Jugoslavije devedesetih godina, a predrasude su bile jače što je posmatrač bio udaljeniji od Balkana, posebno u Sjedinjenim Američkim Državama.
Balkan više nije egzotična nepoznanica
Danas, kako navodi Šmit, Balkan se promijenio i mnoge zemlje u regionu postale su popularne turističke destinacije. "Albanija se danas predstavlja kao tajanstvena zemlja, a u najzabačenijim selima možete naići na njemačke ili poljske turiste. Balkan više nije egzotična nepoznanica, već tražena turistička destinacija," zaključuje Šmit.
