U posljednje vrijeme, Izrael je poduzeo nekoliko značajnih koraka na Balkanu, uključujući otvaranje Izraelske privredne komore u Banjoj Luci i prve rezidentne ambasade u Sloveniji. Ovi potezi se smatraju dijelom šire izraelske strategije za jačanje političkog, ekonomskog i sigurnosnog prisustva u regionu.
Naime, 3. septembra 2023. godine, otvorena je Izraelska privredna komora u Banjoj Luci, gdje su predstavnici entiteta RS i komore potpisali memorandum o jačanju ekonomske i tehnološke saradnje. Ovaj događaj lokalne vlasti vide kao otvaranje novog poglavlja u odnosima s Izraelom.
Ubrzo nakon toga, 9. septembra 2023. godine, Izrael je otvorio svoju prvu rezidentnu ambasadu u Sloveniji. Ova inicijativa uslijedila je nakon povratka Janeza Janše na čelo slovenske vlade, što je rezultiralo naglim približavanjem između dvije zemlje.
Srbija kao ključni partner
Srbija se ističe kao najvažniji partner Izraela u regionu, s najvećim političkim, industrijskim i vojnim kapacitetima. Tokom posljednjih godina, vojna saradnja između Srbije i Izraela značajno je proširena, s nabavkom izraelskih bespilotnih letjelica Hermes 900, raketnih sistema PULS i druge vojne opreme. Predsjednik Srbije, Aleksandar Vučić, najavio je zajedničku proizvodnju borbenih dronova s Izraelom u aprilu 2026. godine.
Pored toga, Parlamentarni Odbor za odbranu i unutrašnje poslove Srbije odobrio je privremeni sporazum s Izraelom o razmjeni i međusobnoj zaštiti povjerljivih podataka u oblasti odbrane. Prema izvještajima, Srbija planira sklopiti poslove vrijedne gotovo dva milijarde dolara za izraelske vojne proizvode tokom 2025. godine.
Ovaj odnos između Beograda i Tel Aviva nadilazi tradicionalnu bilateralnu diplomatiju, omogućavajući Srbiji pristup izraelskoj vojnoj tehnologiji i zajedničkoj proizvodnji, dok Izrael dobija partnera s razvijenom odbrambenom industrijom izvan Evropske unije.
Motivi izraelske strategije
Vuk Vuksanović, predavač na King's Collegeu u Londonu, ističe dva ključna motiva izraelske politike na Balkanu. Prvi je povećanje političkog utjecaja među državama istočne Evrope i kandidatima za članstvo u Evropskoj uniji, dok je drugi promjena izraelskog sigurnosnog razmišljanja nakon rata koji je uslijedio nakon napada Hamasa 7. oktobra 2023. godine. Vuksanović smatra da Izrael nastoji proširiti svoj krug diplomatskih i sigurnosnih partnera, a Balkan je geografski značajan zbog svoje pozicije između Evrope, Bliskog istoka i sjeverne Afrike.
Kobi Michael, viši istraživač na Institutu za nacionalne sigurnosne studije (INSS), dodaje da je rat nakon 7. oktobra ukazao na rizik prekomjerne zavisnosti od tradicionalnih kanala nabavke oružja, zbog čega je za izraelsku odbrambenu industriju važno imati široku mrežu partnera. On smatra da je Srbija posebno značajna zbog svojih kapaciteta u odbrambenoj industriji i političke autonomije.
Politička simbolika Banje Luke
Dok entitet RS nema istu ekonomsku i vojnu težinu kao Srbija, njegov značaj za Izrael je prvenstveno politički i simbolički. Vuksanović ističe da vlasti u Banjoj Luci koriste odnose s Izraelom kako bi ojačale svoju međunarodnu poziciju prema institucijama Bosne i Hercegovine i zapadnim državama. Otvaranje privrednog predstavništva u Banjoj Luci dodatno institucionalizuje ovu dugogodišnju političku vezu.
Slovenija kao EU partner
Slovenija, kao članica Evropske unije, predstavlja drugačiji tip partnera. Nakon povratka Janeza Janše na vlast 2026. godine, odnosi između Slovenije i Izraela su se znatno poboljšali. Otvaranje ambasade 9. septembra 2023. godine, uz potpisivanje programa saradnje u obrazovanju, nauci, kulturi, omladini i sportu za period od 2026. do 2030. godine, označava kulminaciju tog procesa.
Međutim, otvaranje ambasade pratili su protesti u Ljubljani, što ukazuje na to da Janšin zaokret prema Izraelu nema jedinstvenu podršku unutar Slovenije.
Izrael gradi mrežu partnera
Izraelska saradnja u regionu nije ograničena samo na Srbiju, Banjaluku i Sloveniju. Izrael razvija sigurnosnu i tehnološku saradnju i s Albanijom i Sjevernom Makedonijom, uključujući oblasti obavještajnog rada i cyber sigurnosti.
Veze Banje Luke s Washingtonom
Posebnu pažnju treba obratiti na odnose entiteta RS s Sjedinjenim Američkim Državama. Milorad Dodik je nedavno boravio u Jerusalemu, gdje je prisustvovao prijemu povodom 250. godišnjice nezavisnosti SAD-a, na poziv američkog ambasadora u Izraelu, Mikea Huckabeeja. Dodik je izjavio da takvi susreti pokazuju da se stavovi vlasti iz Banje Luke čuju u Washingtonu.
Dokumenti američkog registra stranih agenata FARA potvrđuju intenzivnu lobističku aktivnost vlasti entiteta RS u SAD-u, s ciljem jačanja odnosa s administracijom Donalda Trumpa i preispitivanja uloge visokog predstavnika.
U analizi DW-a, odnosi s Beogradom, Banjom Lukom i Ljubljanom ne predstavljaju isti model saradnje. Srbija nudi ozbiljan odbrambeni kapacitet, dok Slovenija pruža partnerstvo unutar EU, dok entitet RS predstavlja politički savez i dodatni kanal utjecaja prema američkim političkim krugovima bliskim izraelskoj desnici.
Izraelski angažman stoga ima različite svrhe u Beogradu, Banjoj Luci i Ljubljani, s fokusom na vojnu tehnologiju, članstvo u EU i političke odnose.
